|
|
Wankel
Evenwicht
Neutraal
Nederland en de Eerste Wereldoorlog
Martin Kraaijestein en Paul Schulten (red) |
|
In Groot-Brittannië, Frankrijk en
België heeft de Eerste Wereldoorlog een grote plek in de
nationale herinnering behouden. Bij ons is dat zeker niet
het geval maar vrij recent is daar toch verandering in
gekomen. Zo is het aantal Nederlanders dat zich nu laat
raken door de slagvelden bij Ieper en Verdun gestaag aan het
toenemen. Organisaties als de Western Front Association
Nederland en de Stichting Studiecentrum Eerste Wereldoorlog
trekken veel belangstellenden voor hun lezingen, publicaties
en excursies. In 2004 had het Legermuseum in Delft een goed
bezochte tentoonstelling over Nederland tijdens de Eerste
Wereldoorlog. En er zijn ook tal van Nederlandse websites
over het onderwerp te vinden.
De Eerste Wereldoorlog is Nederland niet ongemerkt
voorbijgegaan, al kan de belangstelling, zoals aangegeven,
niet tippen aan die van de landen om ons heen. De oorlog had
grote invloed op de economie, de politiek, de sociale zorg,
de immigratie, de defensie-inspanningen en de internationale
relaties om maar een paar gebieden te noemen.
Ondanks de toename van het aantal publicaties waarin een
groot aantal van deze onderwerpen worden behandeld, ligt er
nog heel veel terrein braak. In Nederland zelf, maar ook in
andere landen zijn nog veel onontgonnen archieven die om
raadpleging vragen. De invloed van de oorlog op het
dagelijks leven in ons land is bijvoorbeeld nog betrekkelijk
weinig onderzocht. In Duitsland is dat een thema waar een
groeiende belangstelling voor bestaat. Maar ook de politieke
en de sociaal-economische thema’s zijn nog lang niet
uitputtend behandeld.
Het leek daarom een goed moment zeven jaar na de eerste
studiedag een tweede studiedag te organiseren over Nederland
en de Eerste Wereldoorlog. Hierbij is weer bewust gekozen
voor een grote diversiteit aan onderwerpen, beschreven door
historici die zich met onderzoek op hun terrein over
Nederland in de Eerste Wereldoorlog bezighouden. Het thema
neutraliteit komt in vrijwel alle bijdragen weer meer of
minder prominent naar voren in Wankel Evenwicht - Neutraal
Nederland en de Eerste Wereldoorlog.
In de eerste bijdrage gaat Piet Blaas in op de manier waarop
Nederlandse historici tijdens en vlak na de oorlog tegen de
wereldbrand aankeken. Hij komt tot de conclusie dat ze dat
uitgebreid en vakkundig hebben gedaan.
Maartje Abbenhuis behandelt het grote probleem van de
intensieve smokkelarij in die periode waarbij zij probeert
vast te stellen wat de motieven van de smokkelaars waren en
in hoeverre die door de eisen van neutraliteit werden
beïnvloed.
Ismee Tames bestudeert niet de handelwijze van een bepaalde
groep, maar zij volgt een vertegenwoordiger van de
intellectuele elite, de jurist J.A. van Hamel, in zijn
pogingen Nederland vrij te houden van ‘vreemde invloeden’,
waarbij in zijn geval ‘vreemd’ vooral stond voor ‘Duits’.
Wim Klinkert laat zien dat het Nederlandse leger zich in het
verloop van de oorlog probeerde aan te passen aan de eisen
van de snel veranderende oorlogvoering. Aan de hand van
legeroefeningen uit 1916 bewijst hij dat dat in ieder geval
theoretisch aardig gelukt is. Of het in de praktijk ook zo
zou zijn uitgevallen lijkt gezien zijn verhaal over de
materiële condities erg onzeker. Het is gelukkig nooit tot
een test gekomen.
Paul Moeyes beschrijft het optreden van de minister van
Oorlog van 1913 tot 1917, Nicolaas Bosboom. Deze is er in de
latere geschiedschrijving niet al te best van afgekomen
ondanks zijn eigen memoires uit 1933. Hij zou te veel onder
de invloed hebben gestaan van opperbevelhebber Snijders en
ook in de Tweede Kamer een zwakke bewindsman zijn geweest.
Dat beeld wordt door Moeyes in zijn artikel onderzocht en in
een aantal opzichten bijgesteld.
Hoe de Nederlandse neutraliteit onder druk kwam te staan
door de Britse blokkade en de Duitse duikbootoorlog is
het onderwerp van Hans Andriessen. Hij laat zien
dat de Britten zich van de internationale regels over een
blokkade weinig aantrokken en ondanks Nederlandse protesten
veel verder gingen dan was toegestaan. Omwille van de
neutraliteit zag Nederland zich gedwongen steeds grovere
schendingen van het internationale recht te accepteren en
moest zich soms (te) diep bukken voor de eisen van de
oorlogvoerende partijen.
‘Kunnen we er beter niet mee ophouden?’ is de titel van de
bijdrage van Leo van Bergen. De titel verwijst naar het
dilemma van medici tijdens de oorlog. Moeten artsen en
verpleegkundigen wel meehelpen? Een deel van de gewonde
soldaten werd namelijk na genezing weer ingezet aan het
front, waardoor mede de oorlog verlengd werd. Hij beschrijft
naast wetenswaardigheden over de Nederlandse ambulances die
aan het Westelijk front, Frankrijk en België, actief waren,
over de verschrikkingen van de oorlog waarmee deze
Nederlanders werden geconfronteerd en die tot discussies
leidde over het al dan niet wenselijk zijn van medische
hulpverlening. In relatie tot deze ervaringen gaat hij
verder in op de ontwikkelingen binnen de medische
Antioorlogsbeweging tijdens het Interbellum.
Nicole Eversdijk schrijft over de intensieve pogingen van
Duitse zijde om de sympathie van de neutrale Nederlanders te
winnen. Zowel wat visie als beleid betreft, hadden de
Duitsers daarbij aanvankelijk een achterstand ten opzichte
van met name de Engelsen. De verwachting van een korte
oorlog maakte het voor hen ook niet interessant zich over
een beïnvloeding van de publieke opinie in neutrale landen
erg druk te maken. Daar kwam spoedig verandering in. Vooral
door te wijzen op de hoogstaande Duitse cultuur moest aan
Nederlanders een positief beeld worden opgedrongen. Tijdens
de oorlog werd een aparte (geheime) afdeling bij het Duitse
gezantschap in Den Haag opgericht om deze taak structureel
uit te voeren.
Martin Kraaijestein en Paul Schulten schrijven voor een
groot gedeelte ook over beïnvloeding van de publieke opinie,
maar dan door Nederland in Frankrijk. De Franse regering en
de Franse pers waren over het algemeen niet erg te spreken
over de neutrale houding van Nederland dat in hun ogen
eerder pro-Duits genoemd kon worden. Het artikel gaat in op
de Frans-Nederlandse betrekkingen en met name op alle
inspanningen die van Nederlandse zijde werden gedaan om het
Franse beeld positiever te maken.
Hein Klemann gaat in op een van de centrale vragen over de
positie van Nederland tijdens de oorlog. Wat waren de
economische gevolgen van het isolement waar het land in
terecht was gekomen? Klemann is van mening dat in de eerste
oorlogsjaren de industriële ontwikkeling beter was dat tot
dusverre is aangenomen. Zowel in de industrie als in de
landbouw moet er volgens hem sprake zijn geweest van een
flinke ‘zwarte productie’. Door de stagnatie in de aanvoer
van allerlei benodigde zaken zagen bedrijven zich gedwongen
naar allerlei alternatieven te zoeken, wat modernisering in
de hand werkte.
In de twee laatste bijdragen komen weer twee onderwerpen aan
de orde die meer specifieke gebeurtenissen en de reacties
daarop van bepaalde groepen binnen de bevolking betreffen.
Ron Blom behandelt de voorgeschiedenis en het ontstaan van
de Socialistische Partij (SP) en het optreden van een van de
voormannen van die partij, Harm Kolthek.
Conny Kristel onderzoekt de reacties binnen de Nederlandse
bevolking op de vertoning van de geruchtmakende Engelse film
uit 1916, de Battle of the Somme. Evenals in Engeland boekte
de film ook in Nederland groot succes. De reacties liepen
echter nogal uiteen. Waar in Engeland de film de steun aan
de oorlog groter maakte, werd in Nederland eerder het
pacifisme aangewakkerd. Hieruit wordt het verwarrende feit
duidelijk dat de Nederlandse bevolking aan de ene kant
dichtbij de oorlog leefde, maar aan de andere kant mijlenver
afstond van de gruwelijke realiteit van de ‘velden van eer’.
Zoals eerder al werd aangegeven zijn er nog veel donkere
plekken in de geschiedschrijving over de positie van
Nederland en Nederlanders tijdens de Grote Oorlog. De
bijdragen in dit boek zullen een aantal zaken over zeer
uiteenlopende onderwerpen zeker verhelderen. |
|
Wankel
Evenwicht
Neutraal
Nederland en de Eerste Wereldoorlog
Martin Kraaijestein en Paul Schulten (red)
Paperback – isbn 90-5911-540-6 – formaat
23,5 x 15,5 cm. –
372 blz. –
prijs € 24,95
▬
Bestellen?
Klik hier:
Wankel evenwicht |
|
|