Gelein Jansen - Texel in de Eerste Wereldoorlog
De feiten op een rij

In het 170 pagina’s tellende en rijkelijk met historisch fotomateriaal geïllustreerde werk laat de locale amateur-historicus Gelein Jansen aan de hand van feiten zien dat de grote oorlog wel degelijk zijn weerslag op het dagelijks leven heeft gehad, vooral in de vorm van een nu onvoorstelbare schaarste aan grondstoffen, levensmiddelen en andere onmisbare zaken. De daardoor noodzakelijke distributie, rantsoenering, vervoersverboden en andere overheidsmaatregelen waren minstens zo ingrijpend als in de Tweede Wereldoorlog. In 1917 sprak de krant van een schandaal omdat zelfs predikantsvrouwen tweedehands kleding moesten gaan dragen.

De ‘echte’ oorlog was trouwens niet ver weg. Op het eiland, dat toen half zoveel inwoners telde als nu, was het gebulder van scheepskanonnen te horen, overkomende zeppelins veroorzaakten paniek onder het vee, lijken van gesneuvelden spoelden aan en zeemijnen veroorzaakten levensgevaar voor visserij en andere scheepvaart.

Ondanks de beperkingen ging het gewone sociale leven op het eiland toch min of meer zijn gang, deels afgestemd op de hier gelegerde gemobiliseerde militairen en op vluchtelingen uit het wel bij de oorlog betrokken België.

Verenigingen vergaderden, dokters en onderwijzers kwamen, gingen of jubileerden en het toerisme begon een rol van betekenis te spelen, deels door de inspanningen van de VVV’s. Badgasten waren nog wel een bezienswaardigheid. Toen vier ‘vreemdelingen’ Oosterend bezochten, liep de hele jeugd er achteraan, zodat de krant zich afvroeg wat hiertegen was te doen. De visserij ontdekte de motor als voortstuwingsmiddel en de plannen voor waterleiding, een elektriciteitsnet en een tramweg hielden de gemoederen bezig.

Het boek van Jansen maakt melding van talloze andere zaken, ontwikkelingen en incidentele gebeurtenissen die het leven op Texel mede bepaalden, ook al hadden die niet altijd direct of indirect met de oorlog te maken: de activiteiten van gym- en voetbalverenigingen, de Vrijwillige Landstorm en de militie (waarvoor men werd gekeurd in de school aan de Nieuwstraat), het reddingswezen dat in die dagen tal van succesvolle acties ondernam, de bedrijvigheid die vliegkamp De Mok met zich meebracht, strijd over de wenselijkheid van kermis, de lotgevallen van Teso, de lucratieve zeehondenjacht, de Eerste Texelse Advocaatfabriek (ETA), de wiervisserij, de rol van de toen nog bestaande buurtschappen, de bouw van de zeevaartschool aan het Schilderend en de op gang komende wijkverpleging.

De aanleg en verbetering van wegen werd door de oorlogsomstandigheden eerder bevorderd dan belemmerd, omdat het van belang was voor de mobiliteit van het leger. Eén van de nieuwe verbindingen was de in 1915 tot stand gekomen weg tussen De Keet (Burgzicht).

De strijd tegen het water vroeg ook aandacht en inzet. In januari 1915 sloeg de zee vier gaten in de dijk en in december liep het poldertje ’t Horntje vol. De strandvonderij had het druk met het bergen van spullen die deels van de oorlog op zee afkomstig waren. Hoe belangrijk de landbouw en met name de schapenhouderij was, blijkt uit indrukwekkende exportcijfers. In het boek worden de feiten en ontwikkelingen met betrekking tot alle delen van Texel apart onder de loep genomen. Ook de kleinste woonkernen, zoals Oost en Nieuweschild, zijn onderwerp van een hoofdstuk.

Texel in de Eerste Wereldoorlog is vooral een opsomming van feiten, maar die hebben niet altijd samenhang. Veel op zichzelf interessante gegevens worden niet in een context geplaatst of roepen vragen op. Waarom ging de gemeente over tot de aankoop van baktarwe? Hoe kwam de mijn die in de rogsloot tot ontploffing werd gebracht daar terecht? Welke zin had het verbod op het vervoeren van kaf?

Echt storend is de vaak ongelukkige zinsbouw en wijze van formuleren, waardoor het onmogelijk is om het boek in één adem uit te lezen. Je kunt daarom maar beter een keus maken uit de hoofdstukken. De manier waarop Jansen de feiten op een rij heeft gezet, is mede veroorzaakt door de werkwijze die hij bij het selecteren heeft toegepast. Al in 2000 begon hij met het noteren van de enorme aantallen nieuwsberichten die tussen 1914 en 1918 verschenen in de Texelse Courant, de Nieuwe Texelse Courant en andere bladen.

Die werden opgeslagen in de computer en vervolgens gesorteerd naar dorp en onderwerp. Zaken die overeenkomsten hadden, kwamen aldus bij elkaar terecht, maar zo ontstond natuurlijk geen lopend verhaal dat zich vlot laat lezen. Het heeft gemankeerd aan een ingrijpende bewerking van de totale tekst door een goed schrijvende en betrokken buitenstaander. Dat zou een enorm karwei zijn geweest, maar niettemin de moeite waard.

Intussen mag men respect hebben voor de zeer tijdrovende inspanning die Jansen met zijn boek heeft geleverd, vooral als men bedenkt dat hij kampt met de belemmerende gevolgen van een hersenbloeding. Hij kan met slechts één vinger typen en was twee jaar geleden zo ziek dat hij vreesde het uitkomen van het boek niet meer te zullen beleven.

Wat de minpunten van zijn feitenrelaas deels compenseert, zijn de talrijke, deels weinig bekende oude foto’s die voor de broodnodige ‘lucht’ zorgen, al hadden ze wel wat groter afgedrukt mogen worden. Het boek is daarom zijn prijs (€ 17,50) zeker waard.

(Bron: Harry de Graaf  - Texelse Courant - augustus 2004)

Gelein Jansen - Texel in de Eerste Wereldoorlog - De feiten op een rij
(Uitgeverij LenR 2004 - paperback met een groot aantal foto's - 167 pag., 15 x 21 cm -ISBN 90-70133-34-9 - prijs € 17,50)

Texel in de Eerste Wereldoorlog is rechtstreeks te bestellen bij:  
Boekhandel Het Open Boek  Het boek kost € 17,50 exclusief de verzendkosten. 
Het boek is ook verkrijgbaar in de boekhandel.